۴ابان سالروز اعتراض امام خمینی ره نسبت به پذیرش لایحه کاپیتولاسیون

، کاپیتولاسیون در اصطلاح سیاسی معاهدهای است که بر اساس آن بیگانگان، اقامت خود در کشور دیگری را تحصیل میکنند و از برخی حقوق و مزایای اختصاصی بهرهمند میشوند.

سابقه اجرای کاپیتولاسیون در ایران به عهدنامه ترکمانچای میرسد. رژیم پهلوی در سال 1343 در صدد احیای کاپیتولاسیون برآمد تا اینکه بیستویکم مهرماه سال 1343 لایحه استماری کاپیتولاسیون با عنوان «لایحه اجازه به مستشاران نظامی آمریکا برای استفاده مصونیت سیاسی و اجتماعی» به تصویب رسید.

به دنبال آن امام خمینی(س) در چهارم آبان 1343 در بیانی تاریخی علیه این لایحه ننگین گفت: «اگر یک خادم آمریکایی، اگر یک آشپز آمریکایی مرجع تقلید شما را وسط بازار ترور کند دادگاههای ایران حق محاکمه ندارند. اما اگر بزرگترین مقام یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد بازخواست خواهد شد. عزت ما پایکوب شد، عظمت ایران از بین رفت، من اعلام خطر میکنم، ای سران اسلام به داد اسلام برسید، ای علمای نجف به داد اسلام برسید، ای علمای قم به داد اسلام برسید، رفت اسلام. تمام گرفتاریهای ما از آمریکاست، این وکلا هم از آمریکا هستند.»

این افشاگریها و سخنرانیها باعث شد شاه و رژیم ستمشاهی که از آمریکا و ایادی آن دستور میگرفت، امام خمینی(س) را دستگیر و از ایران تبعید کند. با وجود همه مخالفتها و دشمنیها با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ماه سال 1357 و تشکیل شورای انقلاب در 23 اردیبشهت 1358 لایحه کاپیتولاسیون برای همیشه لغو شد.

نخستین کتاب در این زمینه «کاپیتولاسیون در تاریخ ایران» اثر محمدعلی چلونگر است که در سال 1382 از سوی نشر مرکز در قطع رقعی و 220 صفحه منتشر شده است. در این کتاب به سیر تاریخی حق قضاوت کنسولی (کاپیتولاسیون) در تاریخ ایران از آغاز تا الغای رسمی آن اشاره شده است. زمینههای پیدایش کاپیتولاسیون در مشرق زمین و کشورهای اسلامی، هدفهای بیگانگان از درخواست اینگونه امتیازها، سیر تاریخی کاپیتولاسیون از زمان مغول تا قاجاریه، مقاومتهایی که در مقابل این پدیده صورت گرفته و آثار و پیامدهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، قضایی و فرهنگی تحمیل کاپیتولاسیون به ایران موضوع های اصلی کتاب را تشکیل میدهند.

مباحث کتاب در شش فصل سامان یافته است. فصل نخست درباره زمینههای پیدایش کاپیتولاسیون در مشرق زمین و کشورهای اسلامی و اهداف بیگانگان از درخواست این امتیاز است. در فصل دوم از پیدایش و سیر تاریخی آن در ایران از زمان مغول تا قاجاریه سخن گفته شده. کاپیتولاسیون در زمان قاجاریه که با امضای قرارداد ترکمانچای به وسیله روسها به ایران تحمیل شد، موضوع فصل سوم را تشکیل میدهد.

موضوع مقاومتهای مختلف در برابر کاپیتولاسیون در فصل چهارم این اثر ارایه شده است. در فصل پنجم، چگونگی و جریان الغای کاپیتولاسیون از سوی مقامات ایرانی که از انقلاب مشروطیت آغاز شده بود، بررسی شده و فصل ششم به نتایج سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، قضایی و فرهنگی تحمیل کاپیتولاسیون اختصاص یافته است .